Гэтэл нөгөө төлөгдөх ёстой төлбөр нь төдийлөн хуулийн дагуу төлөгдөхгүй ор нэр төдий байна. Ашигт малтмалын хуулинд заасанаар ашигт малтмалын төлөх төлбөрийн хэмжээг 5 хувь, 2,5 хувь гэж заасан байдаг.

Эдгээр хоёр хувь хэмжээ нь үнэт металл ашигласаны төлбөр /алт,мөнгө зэрэг /5 хувь, харин үнэт биш буюу байгаль дээр олдоц  ихтэй  түгээмэлтархацтай ашигт малтмал ашигласаны төлбөр 2,5 хувь гэж тогтоосон. Эдгээр төлбөр нь хуулийн дагуу орон нутгийн төсөвт орж байвал тухайн орон нутгийн хөгжил,ард иргэдийн нийгмийн асуудлыг шийдэхэд тус дөхөм болох юм.

Түүнчлэн иргэд өөрийн нутаг орондоо хэрэгжиж буй уул уурхайн төслүүд, тэдний төлж байгаа татвар хураамжийн хэмжээг  мэддэг, түүнд хяналт тавих эрхтэй. Иргэд эх нутгийнхаа эзэн нь мөн л юм бол хөрсөн доорх баялагийг нь ухаж авч байгаа хэнд гэсэн хууль ёсны шаардлага тавих, мэдээллээ ил тод өгөхийг шаардах, тэдний хуулийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлж байгаа эсэхэд хөндлөнгийн хяналт тавьж, орон нутгийн удирдлагатай хамтарч ажиллах хэрэгтэй юм

Мөн баялаг ашигласаны төлбөр орон нутгийн төсөвт орж байгаа тохолдолд түүнийг зориулалтыг дагуу ашиглж байгаа эсэхэд бас иргэд хяналт тавих эрхтэй. харамсалтай нь иргэд энэ эрхээ мэддэггүйгээс буюу эсвэл мэдэж байгаа ч надад хамаагүй гэж ханддагаас төрийн хэдхэн тооны албан тушаалтан хамтарч идэх, хуйвалдахыг хараад  зүгээр сууж байдаг.

Иргэдийн хууль эрхийн  мэдээллийг дээшлүүлэх, төрийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих,  иргэд рүү чиглэсэн төрийн үйлчилгээг шударга болгох, нийгмийн амьдралд  иргэдийн идэвхтэй  оролцоог хөгжүүлэхийн төлөө төрийн бус байгууллагууд ажилладаг билээ.